|
|
|
EGES Dyslexie en muziekonderwijs. |
|
Terug naar de homepage EGES.nl |
|
Inleiding Over de relatie tussen muziek en dyslexie bestaan veel vermoedens.
Er zijn op dit moment echter meer alternatieve ideeën over dan
wetenschappelijke studies bekend. De eerste pogingen hiertoe leveren tot nu
toe die resultaten op die ook van te voren op basis van de huidige theorieën
over dyslexie al voorspelbaar waren. Deze pagina wil een bijdrage leveren aan de bewustwording van de
problematiek die speelt binnen het muziekonderwijs. Het wil ook heel dicht
bij de praktijk van de muziekdocent handreikingen en concrete tips
verschaffen. Daarvoor zijn wij blij met concrete bevindingen van
muziekdocenten. Uiteraard zijn we ook blij met nieuwe wetenschappelijke
bevindingen op basis van onderzoek. Ook tips op dit gebied zijn bij ons van
harte welkom. (muziek@eges.nl) Doelen muziekonderwijs
In de muziekschool komen een aantal zaken aan de orde: ·
muziekbeleving ( gevoel, beleving, waarde) ·
het leren bespelen van een instrument
(vaardigheden) ·
vergroten van inzicht in en kennis over de
muziektheorie (kennis / inzicht) Bij het eerste punt speelt dyslexie uiteraard geen enkele rol
omdat dyslexie als stoornis in de informatieverwerking geen enkel verband
heeft met gevoel en beleving van muziek. Bij het derde punt zeker wel omdat bij het verwerven van kennis
benamingen (taalobjecten) een belangrijke rol spelen. Het tweede punt is vermoedelijk sterk afhankelijk van de
didactische opbouw. Wanneer ook hier de benamingen van noten een belangrijke
rol speelt zal het zeker een probleem geven. Bespelen van een instrument
Voor een dyslectische leerling is de juiste didactiek van
essentieel belang. Dat wil zeggen: op welke wijze leert een docent een
leerling een instrument vanaf de notenbalk bespelen? Voor een dyslecticus is de rol die de fonologische verwerking
hierbij speelt van groot belang. Anders gezegd: Ziet de leerling de noot en kan hij deze direct
spelen of moet hij deze eerst benoemen? Wanneer de docent het kind leert dat op de eerst lijn een noot
staat met de naam 'e' en dat die vervolgens gespeeld moet worden door een
bepaalde toets in te drukken is er sprake van een dubbele 'talige'
associatie: 1.
er moet een letterteken 'e' worden gekoppeld aan
de positie van de noot op de balk. 2. er moet een
toets worden gekoppeld aan de toon 'e'. Dat zal bij dyslexie per definitie leiden tot problemen in de
automatisering bij het leren lezen en bespelen van het notenschrift. Schematisch voorgesteld betekent dat het volgende:
directe weg
zonder benoemen van notennamen kent
geen fonologisch proces Wanneer er voor de directe weg wordt gekozen speelt het
zogenaamde fonologische proces tijdens het spelen geen rol. Alleen bij het
leren spelen gebruikt de leerling die benamingen niet. Hij leert dus in feite
de noten zonder naam te spelen. Dat hoeft echter niet te betekenen dat de leerling niet in een
later stadium wordt geleerd hoe die bepaalde noot heet. Hij heeft het alleen
niet nodig tijdens het spelen. Laten we dat maar het
‘NZM-principe’ noemen: noten spelen zonder naam. Het ‘NZN-principe’
In de praktijk betekent dat, dat we het dyslectische kind eerst
moeten leren met welke toets of met welke vinger een (visuele)
‘noot-zonder-naam’ wordt gespeeld. Hierdoor ontstaat er een
directe en door veelvuldige oefening geautomatiseerde associatie van het zien
van een muzieknoot en het spelen daarvan op het instrument. Dat zou voor een kind met dyslexie in principe geen probleem
moeten opleveren omdat er dan geen sprake is van een
‘fonologisch’ proces. Voor een leerling met een meer algemene
stoornis in de informatieverwerking ligt dat weer anders. Dan hebben we het
niet over de enkelvoudige dyslexie, waartoe we ons nu even beperken. Naar het effect van deze ‘NZN-methodiek’ is geen
wetenschappelijk onderzoek gedaan. Het is op dit moment slechts een
theoretisch vermoeden dat die kinderen, die geen last hebben van hun dyslexie
hun fonologische verwerking omzeilen. Ze hebben al of niet bewust de juiste
compensatiestrategie toegepast. Het is als docent goed deze methodiek te overwegen en, indien de
mogelijkheid zich voordoet, in de praktijk hiermee te experimenteren. Met
oudere leerlingen kan dan hierover van gedachten worden gewisseld. Ervaringen
hiermee zijn uiteraard bij ons van harte welkom. (muziek@eges.nl) Verwerven van muziektheorie
Een geheel ander probleem met dyslexie op de muziekschool is het
verwerven van muziektheorie. In de weinige publicaties over dyslexie en
muziek zou in de praktijk blijken dat dyslectische leerlingen meer moeite
hebben met het leren van de toonladders. Ook het benoemen van afstanden, met
name de ‘tertsen’ zou
problematisch zijn. Dat klinkt vanuit de huidige theorie erg logisch omdat ook hier
weer de benamingen van het notensysteem (C,D,E…) een belangrijke rol
spelen. Dat geldt zeker voor de benamingen van verhoogde (fis) en verlaagde
(bes) noten. Hierbij moet dyslexie dus per definitie een problematisch zijn
bij het verwerven van die kennis. Bovendien zal dyslexie per definitie een
negatieve rol spelen bij het (geautomatiseerd) produceren van die kennis.
Bevindingen van wetenschappelijk onderzoek op dit gebied is dus vooraf al
voorspelbaar en daarom volstrekt onnodig op basis van de huidige kennis. Bij het verwerven van de muziektheorie kan onderscheid worden
gemaakt tussen: ·
theorie over ons muzieksysteem ·
theorie over het notatiesysteem van muziek ·
algemene muziekkennis Al deze kennis bestaat voor een groot gedeelte uit het verwerven
van ‘droge fonologische kennisobjecten’. Dat levert bij een
dyslecticus altijd problemen op bij. Wanneer de kennis met veel moeite is
verworven zakt het vaak weer langzaam weg in het ‘moerasgeheugen’
van de dyslect. Compensatie
Verwerven van droge kennis door oefenen en instampen helpt bij
dyslexie slechts op korte termijn. Het past bij ‘Leren voor een
cijfer.’ Compensatiestrategieën hebben daarentegen meer effect op de
lange termijn. Hierbij gelden de volgende principes: · Kennis die is
overgedragen met ervaringen en belevingen wordt beter in het geheugen
opgeslagen en kan daarna beter worden teruggevonden. · Theorie dient
daarom altijd te worden gekoppeld aan de praktijk. Dus geen 'droge' theorie
alleen aanbieden. Tegenwoordig is er veel multimediaal materiaal op CD, DVD,
video en internet. · Wanneer de
betrokkenheid, interesse en motivatie bij het aanleren van kennis groter is,
is het leerrendement groter. Denk hierbij ook aan links met de popcultuur,
actuele films en musicals. · Kennis die
moet worden geleerd ('weetjes') wordt beter onthouden wanneer het past binnen
een kader. Daarom helpt het te werken met overzichten en structuren. De
kennis kan dan aan een ‘kapstok’ worden gehangen. · Nog beter
wordt het wanneer die structuren en kapstokken worden voorzien van grappige
verhalen en zinvolle ezelsbruggetjes. (“Geef Die Arme Een Bord FIS-CIS ”) · Het leren van
toonladders, drieklanken, benamingen van noten, de Italiaanse termen e.d. zal
altijd langer duren. Zoek ook hierbij voortdurend naar ezelsbruggen en
woordverklaringen en associaties. (‘forte’ is
‘krachtig’ omdat een ‘fort’ sterk moet zijn.) · Het wegzakken
in het 'moerasgeheugen' van de dyslectische leerling kan worden voorkomen
door voortdurend herhalen en oprakelen van die kennis. Dat kan weer het beste
gebeuren binnen de context van het maken of beluisteren van muziek. ·
Ga altijd uit van succes. Laat een leerling nooit
iets doen waarvan je van te voren vermoedt dat het wel eens niet zou kunnen
lukken. Dat geldt in het bijzonder voor onvoorbereide beurten, verplicht
antwoorden op een vraag, noten oplezen voor de groep etc. ·
Zadel de leerling ook weer niet van te voren op
met wellicht onterechte zorgen. Deze kunnen bij mensen met dyslexie op zich al
leiden tot blokkeren van de informatieverwerking. ·
Volg alles met de vinger aan de pols. Bespreek de
eventuele problemen samen met het kind, tracht het te verklaren en te zoek
naar een oplossing Allerlei opdrachten waarbij 'talige' taken een rol spelen zullen
problemen opleveren. Alle informatie die bij een notenbalk is geschreven zal er
definitie minder goed worden waargenomen en verwerkt bij de eerste keer
(prima vista) spelen. Beleid
Een muziekschool kan een eenvoudig protocol opstellen voor het bewust
beter omgaan met de problematiek voortkomend uit dyslexie. Hierbij kan men
denken aan: Ÿ structurele
signalering van dyslexie Ÿ onderkenning
en acceptatie Ÿ effectieve
didactische aanpak Ÿ faciliteiten
bij toetsing en examen Signalering
Wanneer men rekening wil houden met
dyslexie binnen het muziekonderwijs is een zo vroeg mogelijke signalering van
groot belang. Al in het opgave formulier kan een regel worden opgenomen
waarin ouders kunnen aangeven of er dyslexie speelt bij de leerling. Om er
zeker van te zijn dat er ook werkelijk sprake is van dyslexie kan worden
gevraagd om een afschrift van een dyslexieverklaring, een verslag van het
onderzoek of een verklaring van de school zelf. Onderkenning en acceptatie
Om het protocol ook goed kunnen
naleven dienen de leerkrachten te begrijpen om welke problematiek het gaat. Een dyslectische leerling is al erg
goed geholpen in een situatie waar veel begrip voor dyslexie is. Uiteraard
zal dit gepaard gaan met een gedegen kennis over de specifieke problematiek
bij het muziekonderwijs. De organisatie zelf draagt zorg voor
een goede voorlichting of professionalisering van de docenten op dit gebied. Didactische aanpak
In de aanpak wordt onderscheid
gemaakt tussen het leren bespelen van een instrument en het verwerven van
muziektheorie. Hierbij de volgende aandachtspunten: Ÿ Voorkom
frustratie door de opdrachten te richten op het behalen van succes. Ÿ Toon begrip
voor mogelijke problemen en praat erover met de leerling. Ÿ Gebruik bij
voorkeur in de eerste fase een ‘auditieve’ methode. Ÿ Denk aan de
speciale ‘NZN-methodiek’ bij het leren lezen en spelen van
bladmuziek. Ÿ Breng
structuur en inzicht aan in de methodiek en didactiek van muziektheorie. Ÿ Verlevendig
en verfraai de overdracht van theoretische kennis. Ÿ Laat een
oefenplan maken en noteren in een weekoverzicht. Ÿ Controleer de
afspraken en huiswerknotatie voor de volgende keer. Toetsing en examen
In het onderwijs heeft een leerling met dyslexie recht op een
aantal faciliteiten bij examen en toetsing. Deze zijn van te voren omschreven
en vooraf afgesproken met de inspectie en de examencommissie. Dat zou in
principe ook gelden voor het muziekonderwijs. In ieder geval betekent het dat er meer tijd bij theoretische
vakken dient te worden gegeven. Bij ernstige gevallen kan men zelfs overwegen
de kennis mondeling te toetsen i.p.v. schriftelijk! De achterhaalde onzin van het vergroten van de examenopdrachten
kan bij het muziekonderwijs achterwege blijven. Pas wanneer de leerling
problemen heeft met de ogen is dat relevant, maar zeker niet bij dyslexie. De faciliteiten gelden uiteraard slechts voor leerlingen met een
officiële dyslexie verklaring, die voldoet aan de voorschriften die zijn
gesteld door de SDN (brochure bij de Stichting Dyslexie Nederland). |
Heeft U een vraag of opmerking?
Stuur een email.
U krijgt gratis een
deskundig antwoord.
Bureau EGES
verzorgt studiebijeenkomsten over dyslexie op muziekscholen.
Offertes kunnen
vrijblijvend worden aangevraagd.
tel. 0227-512285 fax 0227-512286
muziek@eges.nl